Filosofie, wat is dat?
Als meta-wetenschap zoekt filosofie naar de grondslagen van kennis, naar ‘wat kunnen we weten?’, ‘hoe weten we dat?’; en dat kan aanleiding geven tot een vraag als ‘hoe kunnen we die kennis hanteren?’

Een filosoof bestudeert de relatie van de mens tot zijn existeren in deze wereld, in dit universum. Hij tracht te komen tot een samenhangende visie op het bestaan, op het leven, en stelt vragen als: ‘is het mogelijk om universeel geldende uitspraken te doen’, ‘zijn er voor eenieder geldende handelingsfundamenten?’

Indien filosofie gezien wordt als een levensvisie waartoe iemand komt of in gedijt, dan heeft zij direct praktische consequenties voor het feitelijke leven, het dagelijks handelen. Denk aan keuzes die gemaakt, aan doelen die gesteld worden. Wat maakt bijvoorbeeld een individueel leven tot een goed leven, wat is de waarde van arbeid, welke sociale contacten worden aangegaan en waarom wil iemand kinderen, wat bepaalt de keuze voor een studie, waardoor kiest iemand voor een bepaald soort werk, wat motiveert iemand om zich kunstzinnig uiten, welke waarde hebben techniek en technologie, wat is het belang van politiek?

Als er al duidelijke en sluitende antwoorden op die –en op ontelbare andere- vragen mogelijk zijn, dan wordt er minstens een sluier gelicht van die levensvisie. En… die visie staat open voor kritische bevraging. Toch?

Wat is het goede leven?
Persoonlijke geschiedenis, dagelijkse leefomgeving, sociale inbedding, levensbeschouwing en -overtuiging, (voor)oordelen, verwachtingen, opgedane kennis, weerbaarheid, emotionele kwetsbaarheid, initiatiefrijkheid, (te ontwikkelen) capaciteiten, aan te boren talenten, et cetera, et cetera.

Er zijn vele zaken denkbaar die van invloed zijn op de wijze waarop een menselijk leven zich ontwikkelt. Vele zaken die mede bepalen of een leven dat voorbij basale behoeftebevrediging gaat mogelijk is en tot tevredenheid stemt.

Diverse vragen werpen zich hierbij op.

Wat maakt een leven geslaagd, wanneer wordt het als succesvol ervaren? Volgens welke criteria? En zijn die criteria blijvend, absoluut? Is er een blauwdruk, een matrix voorhanden voor het goede leven? Wat is eigenlijk het ‘goede’ leven? ‘Goed’ voor wie?

Wanneer heeft je leven betekenis, wanneer is het van alle betekenis ontdaan? Is het wellicht het beste je wijze van leven te kopiëren van anderen en een geijkt pad te betreden? Of toch maar uitproberen, onderzoeken, experimenteren, gedrag testen en derhalve… fouten maken, je vergissen…? Goedkeuring ondervinden of… hard je neus stoten? Wie keurt goed? Wat is een bloedneus je waard?

Van verleden naar heden
Wie een verwachting heeft naar de toekomst, is in meer of mindere mate op de hoogte van mogelijkheden en heeft dús een verleden waarin informatie verzameld en gestructureerd is. Deze informatie, verkregen op basis van eigen initiatief of aangereikt door anderen, bewust of ‘vanzelf’, is beeldbepalend – bepalend voor het zelfbeeld, bepalend voor het beeld van anderen, bepalend voor de voorstelling van de wereld die met anderen gedeeld wordt.

Maar, wat is nu dat ‘zelf’, wie zijn die ‘anderen’ en wat is de betekenis van hen voor mijn leven? Wat is die ‘wereld’ eigenlijk?

Het universum is of lijkt op zijn minst complex, veelvormig – de levensbeschouwingen, de visies erop zijn dan ook welhaast ontelbaar. Om de grip op je leven niet te verliezen – ieders leven staat onder invloed van een aangeboden en aangeprezen veelheid aan informatie – kan het van belang zijn om te trachten de waardevolheid van kritisch denken in te zien. En dat betekent concreet: stilstaan bij en afstand nemen van de dingen die je bezig houden, die je motiveren en raken.

Het heden: momenten van reflectie
Denken vraagt om je gedachten erbij te houden, om de wil tot reflectie – op jezelf, op de maatschappij en de wereld waarin je leeft. Reflecteren houdt in: nagaan waarom en/of waardoor op een bepaalde manier gedacht en gehandeld wordt.

Bewust in het leven staan betekent aan het vanzelfsprekende voorbijgaan. Bewust leven betekent namelijk alert zijn, betekent kritisch bevragen van dat ‘vanzelfsprekende’, betekent stilstaan bij vertrouwde aannames en tradities, bij autoriteiten, bij wat zich als ‘nieuw’ aandient.

Een reflectieve houding is belangrijk voor de persoonlijke ontplooiing, maar ook voor de omgang met anderen. Het geven van feedback op de eigen gedachten en gedragingen en op die van anderen verheldert de eigen motieven en meningen, overtuigingen en principes.

Maar ook van waarde is het openstaan voor de visie en de kritiek van anderen. Immers, wie heeft welke waarheid in pacht? Wederkerigheid is voorwaarde voor samen-leven.

Existeren of… leven
Aandachtig leven door geconcentreerd te zijn; oriëntatie; gebruikmaken van intelligentie en geheugen; beschikken over het vermogen tot abstractie, tot denken.

De cognitieve functies van de mens zijn onmiskenbaar van overlevingswaarde – het verkrijgen, ordenen en structureren van kennis is noodzakelijk voor onderhoud en behoud van het individuele leven.

Maar meer dan dat: slechts existeren op het biologische niveau is voor de meeste mensen niet bevredigend. Zij willen daar boven uitstijgen, tot cultuur komen – leven. Ook daar zijn de genoemde functies onmisbaar voor.

Evenals wilskracht – indien je meer wilt dan denken alleen, indien je ‘iets’ van je leven wilt maken, moet de daad bij het woord gevoegd worden. En daartoe is de toetsing van gedachten en overtuigingen aan de realiteit gewenst.

Niet alles wat iemand wil, is realiseerbaar. Het vermogen tot oordelen kan dan zowel een proeve van inzicht als van wilsbekwaamheid zijn.